สมาคมอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมทุ่งเขาหลวง

หลักการและเหตุผล            ในช่วงเวลาที่ผ่านมากระบวนการพัฒนาของประเทศไทยที่มุ่งสู่การเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ โดยใช้ทรัพยากรเป็นฐานการผลิต (ResourceBased Production)ทั้งสิ้น แบบแผนการเติบโตของระบบเศรษฐกิจมาจากการขยายตัวของการผลิตและการบริโภคเพื่อตอบสนองความต้องการของตลาดอย่างไม่มีขอบเขตทําให้ทรัพยากรธรรมชาติถูกใช้อย่างสิ้นเปลือง โดยไม่คํานึงถึงข้อจํากัดและขีดความสามารถในการรองรับของระบบธรรมชาติ แนวทางดังกล่าวเป็นระบบที่ทําลายตนเอง เพราะได้ลดทอนทุนทรัพยากรธรรมชาติ และทุนทางสังคมซึ่งเป็นรากฐานที่แท้จริงของการพัฒนา ในที่สุดย่อมส่งผลกระทบต่อความมั่นคง เข้มแข็งของทุนทางเศรษฐกิจ และความอยู่ดีมีสุขของสังคมมนุษย์ในระยะยาว          สังคมโลกได้ตระหนักถึงผลกระทบจากการพัฒนาที่ก่อให้เกิดความเสื่อมโทรมของทุนทรัพยากร ธรรมชาติสิ่งแวดล้อม และทุนทางสังคมดังนั้น ในปี  2535 องค์การสหประชาชาติจึงได้จัดประชุมสุดยอดของโลกว่าด้วยสิ่งแวดล้อมและการพัฒนา หรือ Earth Summit I ขึ้นที่กรุงริโอเดจาเนโร ประเทศบราซิลซึ่ง 178 ประเทศได้ร่วมลงนามรับรองแผนปฏิบัติการ 21 (Agenda 21)  ที่มุ่งสู่การ สร้างความสมดุลระหว่างมิติเศรษฐกิจสังคม และสิ่งแวดล้อม เพื่อให้เกิดการพัฒนาที่ยั่งยืนอันจะทําให้มีทุนทุกประเภทเพียงพอต่อไปจนถึงชนรุ่นลูกรุ่นหลาน           ประเทศไทยแม้ว่าจะรับเอาแนวคิดของแผนปฏิบัติการ 21 มาปฏิบัติแต่ผลการพัฒนายังคงบ่งชี้ว่าแบบแผนการเติบโตทางเศรษฐกิจของประเทศไทย   ยังคงบั่นทอนรากฐานของทุนทรัพยากรธรรมชาติสิ่งแวดล้อมและทุนทางสังคมอย่างต่อเนื่อง ทิศทางการพัฒนาในอนาคตของ ประเทศไทยจําเป็นต้องเสริมสร้างทุนทั้ง 3 ด้าน โดยเชื่อมโยงให้เกิดการบูรณาการและเกื้อกูลกันระหว่าง ทุนทางด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมโดยต้องปรับเปลี่ยนแบบแผนการเติบโตทางเศรษฐกิจที่ ใช้การตลาดเป็นตัวชี้นํามาสู่การเติบโตทางเศรษฐกิจที่สอดคล้องกับศักยภาพและความเป็นไปได้ของระบบนิเวศโดยมีการกระจายผลประโยชน์อย่างเป็นธรรมซึ่งจะเป็นหนทางที่สามารถ เสริมสร้างความเข้มแข็ง ความอยู่ดีมีสุข และความมั่นคงยั่งยืนของสังคมได้ตลอดไป

ความหมายของทุนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม           หมายถึง  สิ่งที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติทั้งที่ใช้แล้วหมดไปเกิดใหม่ทดแทนได้หรือมีปริมาณไม่หมดสิ้นอันให้ประโยชน์โดยตรงในรูปของปัจจัยการผลิตสินค้า และบริการเพื่อตอบสนองความต้องการของมนุษย์ซึ่งได้แก่น้ำ อากาศ แสงอาทิตย์ ดิน ป่าไม้ทุ่งหญ้า ความหลากหลายทางชีวภาพ และสินแร่เป็นต้น และการให้ประโยชน์ ทางอ้อมในรูปของสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมต่อสุขภาพอนามัยและคุณภาพชีวิตรวมทั้งการดําเนินวิถี ชีวิตอย่างเป็นปกติสุขของมนุษย์ ซึ่งได้แก่ คุณภาพอากาศ คุณภาพน้ำปริมาณของเสียที่เหลือจากการ ผลิตและการบริโภคที่จะไม่กระทบต่อคุณภาพชีวิตรวมทั้งสิ่งแวดล้อมที่มนุษย์สร้างขึ้น และควรค่าแก่ความภาคภูมิใจไปจนถึงชนรุ่นต่อ ๆ ไป เช่น ศิลปกรรม โบราณ สถาน  เป็นต้น ทุนทางทรัพยากร ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอาจจําแนกออกได้เป็น 4 ประเภท คือ         • ทรัพยากรที่ใช้แล้วหมดไป ซึ่งแม้ธรรมชาติจะสร้างให้เกิดขึ้นมาใหม่ได้แต่ก็ต้องใช้กระบวนการและระยะเวลายาวนานไม่ทันต่อการสนองตอบความต้องการของมนุษย์ในรุ่นปัจจุบันได้เช่น หิน แรและน้ำมัน เป็นต้น         • ทรัพยากรที่ใช้แล้วเกิดทดแทนได้  เป็นสิ่งที่ธรรมชาติสร้างขึ้นมาเป็นโครงข่ายของ สิ่งมีชีวิตได้แก่  ป่าไม่ สัตว์ป่า และความหลากหลายทางชีวภาพ เป็นต้น สามารถเพิ่มจํานวนและทดแทนได้ แต่หากมีระดับการใช้ที่ไม่สมดุลกับอัตราการเกิดทดแทน ก็อาจทําให้ทรัพยากรบางชนิดหมดไป หรือไม่สามารถผ่านกระบวนการเกิดใหม่เพื่อตอบสนองได้ทันความต่องการของมนุษย์         • ทรัพยากรที่ใช้แล้วไม่หมดสิ้น  ได้แก่ อากาศ แสงอาทิตย์ น้ำ และดิน ซึ่งธรรมชาติ มีให้มีลักษณะหมุนเวียนไม่หมดสิ้นแต่สามารถเปลี่ยนแปลงคุณภาพได้หากมีการปนเปื้อนหรือถูกรบกวน ดังนั้นทรัพยากรประเภทนี้ จึงเกี่ยวข้องอย่างยิ่งกับคุณภาพสิ่งแวดล้อม         • คุณภาพของสิ่งแวดล้อม  คือ คุณภาพของสิ่งแวดล้อมรอบตัวที่จะเป็นปัจจัยในการรักษาคุณภาพชีวิตเพื่อให้มนุษย์สามารถดํารงหรือดําเนินวิถีชีวิตอยู่อย่างเป็นปกติสุขได้ตลอดไปทุนสิ่งแวดล้อมจึงประกอบด้วยคุณภาพน้ำ คุณภาพอากาศและเสียงที่อยู่ในเกณฑ์มาตรฐานปริมาณกากของเสียและกากของเสียอันตรายที่จะไม่เหลือตกค้างในสภาพแวดล้อมจนก่อให้เกิดผลกระทบต่อสุขภาพอนามัยของประชาชนและเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาตลอดจนสิ่งแวดล้อมทางธรรมชาติ และ สิ่งแวดล้อมที่มนุษย์สร้างขึ้น เช่น ศิลปกรรม โบราณสถาน และสิ่งก่อสร้างอันทรงคุณค่าทางสถาปัตยกรรมและนํามาซึ่งความภาคภูมิใจทั้งหลาย เป็นต้น

การประเมินสถานการณ์ทุนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม          การประเมินสถานภาพทุนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของประเทศไทยในช่วงที่ผ่านมามี ประเด็นที่สําคัญคือ การขาดความสมดุลระหว่างการใช้ประโยชน์กับการอนุรักษ์ฟื้นฟู ซึ่งส่งผลกระทบ และเกิดความเสื่อมโทรมของทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ดังนี้         น้ำ :   ขาดแคลนและคุณภาพน้ำเสื่อมโทรม  สภาพ  โครงสร้างทางภูมิประเทศของตำบลทุ่งเขาหลวง  ไม่มีแหล่งนำธรรมชาติที่มีขนาดใหญ่ที่พอจะเก็บกักน้ำฝนไว้ใช้เพื่อการบริโภคอุปโภคและเพื่อการเกษตรกรรมได้  แหล่งน้ำธรรมชาติส่วนใหญ่มีขนานเล็ก เช่น  ห้วย  หนอง  คลอง  บึง เป็นต้น  แม้ประชาชนจะแก้ปัญหาด้วยการขุดสระตามไร่นาการเก็บกักนำก็ได้ปริมาณน้อยพอถึงช่วงฤดูแล้งสระเหล่านี้ก็แห้งคอด         การบูรณะปรับปรุงขุดลอกแหล่งน้ำธรรมชาติที่มีอยู่ให้มีสัดส่วน  ขนาดที่สามารถรองรับ  เก็บกักน้ำฝนไว้ใช้ทั้งด้านการอุปโภค  บริโภคและเพื่อการเกษตรของประชาชนในพื้นที่ตำบลทุ่งเขาหลวง  จำนวน  7  หมู่บ้าน  บ้านผักก้ามหมู่ที่ 1 บ้านจานหมู่ 2 บ้านหวายน้อย หมู่ 3 บ้านจานหมู่ 4 บ้านอุดมสุข หมู่ 5 บ้านจานหมู่ 6 และบ้านท่าโพธิ์ หมู่ 7 จึงมีความสำคัญ  และจำเป็นอย่างยิ่ง เป็นภารกิจเร่งด่วนที่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องรีบเร่งจัดทำ        ดิน :    ดินเสื่อมโทรมและมีปัญหาในเรื่องการถือครองกรรมสิทธิ์ที่ดิน ปัจจุบัน ทรัพยากรดินมีสภาพเสื่อมโทรมมากขึ้นจากการใช้ที่ดินไม่ถูกต้องตามศักยภาพ ก่อให้เกิดปัญหา เช่น การชะล้างพังทลายของดิน ดินขาดอินทรีย์และ ปัญหาที่เกิดจากสภาพธรรมชาติของดินร่วมกับการ กระทําของประชาชนในพื้นที่  ปัญหาการบุกรุกที่สาธารณประโยชน์จากการสำรวจพบว่า  ที่สาธารณประโยชน์ในเขตพื้นที่ตำบลทุ่งเขาหลวงที่กระจัดกระจายอยู่ตามหมู่บ้านต่าง ๆ นั้น  ได้ถูกบุกรุกโดยบุคคลในพื้นที่แทบทุกแห่ง  เช่น        กรณีการบุกรุกที่สาธารณประโยชน์ดอนยางเหี้ยน(นางเฮี้ยน)ที่สาธารณประโยชน์ในเขตพื้นที่ของหมู่ 2 และหมู่ 5 ตำบลทุ่งเขาหลวง  อำเภอทุ่งเขาหลวง จังหวัดร้อยเอ็ด ประชาชนชาวบ้านจานหมู่ 2 บ้านอุดมสุขหมู่ 5 ได้ร่วมกันต่อสู้กับกลุ่มบุคคลที่บุกรุก  มีคดีฟ้องร้องกันที่ศาลจนถือเป็นตำนานแห่งการต่อสู้  แม้ปัจจุบันนี้ก็ยังไม่ยุติตราบใดที่คนส่วนใหญ่ยังเห็นว่า  สิ่งที่ปรากฏออกมานั้นไม่ถูกต้องกับความเป็นจริง   ที่สำคัญชาวบ้านเสมือนไม่ได้ต่อสู้กับกลุ่มผู้บุกรุกเท่านั้น  แต่กำลังต่อสู้กับเจ้าหน้าที่ของรัฐบางกลุ่มบางหน่วยงานที่พยายามออกมาต่อต้านการเรียกร้อง  ต่อสู้เพื่อความถูกต้องชอบธรรม        อีกกรณีคือการบุกรุกที่สาธารณประโยชน์ดอนปู่ตาบ้านหวายน้อย  หมู่ที่ 3 ตำบลทุ่งเขาหลวง  อำเภอทุ่งเขาหลวง  จังหวัดร้อยเอ็ด การบุกรุกมีมานานแล้ว  จนที่สุดชาวบ้านหมดความอดทนจึงได้ไปแจ้งความดำเนินคดีผู้บุกรุกรายหนึ่ง  ประชาชนขาดความเชื่อมั่นในภาครัฐต่อการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

สาเหตุจะเนื่องมาจากอิทธิพลการเมือง  หรือศักยภาพ  ประสิทธิภาพของหน่วยงาน  บุคลากรที่เกี่ยวข้อง  หรือจะด้วยสาเหตุใดก็ตาม  ระยะเวลา 10 กว่าปีที่ผ่านมาประชาชนในพื้นที่ตำบลทุ่งเขาหลวงขาดความศรัทธา  ความเชื่อมั่นในองค์กรภาครัฐแม้นแต่กระบวนการยุติธรรมคือศาล  ทุกอย่างมันได้พิศูจน์ให้สังคมได้ประจักษ์ชัดแล้วว่า  กระบวนการยุติธรรมของสังคมไทยยังมีปัญหา  เงินมีอำนาจเหนือทุกสิ่งทุกอย่างมีอำนาจชี้ถูกเป็นผิด  ชี้ผิดเป็นถูกได้  กรณีดอนยางเหี้ยน(นางเหี้ยน)คือบทสรุปของเรื่อง  ประชาชนคนไทยรับไม่ได้และรู้สึกอดสูใจ  สมเพทเวทนาเหล่าเวนัยสัตว์ที่ตาบอดแล้วหลอกตัวเองไปวัน ๆ เป็นอย่างยิ่ง         เนื่องจากประชาชนเขารับไม่ได้กับคำพิพากษาศาล  เขาเป็นคนในพื้นที่ย่อมรู้ดีว่าในข้อเป็นจริง  ข้อเท็จจริง  คนจำนวน 300-600 คนที่คัดค้าน  กับคนจำนวน 6  คน ตรงไหนจะมีน้ำหนัก  ความน่าเชื่อถือ  ประชาชน 2 หมู่บ้านยังมีความเข้าใจและรู้สึกว่าตนเองไม่ได้รับความเป็นธรรม  ตลอดระยะเวลาประชาชนไม่เคยเข้าไปรับรู้ในกระบวนการต่อสู้ในชั้นศาล  ทุกสิ่งทุกอย่างจึงเสมือนถูกปกปิด  มีเงื่อนงำมี  ข่าวกรอกว่า  งานนี้ฝ่ายโจทย์(ผู้บุกรุก)ลงขันกันใช้เงินเยอะชนิดซื้อทุกอย่าง  จึงมีความจำเป็นที่ประชาชนในพื้นที่จะต้องตระหนักในความสำคัญ  การร่วมมือรวมพลังกันเพื่อปกป้อง  อนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเพื่อลูกหลานไทยในรุ่นต่อ ๆ ไป         ป่าไม้ : พื้นที่ป่าไม้ถูกทําลายจนระบบนิเวศเสียสมดุล มีไม่เพียงพอต่อ การเป็นฐานการพัฒนาอย่างยั่งยืน แนวโน้มการสูญเสียพื้นที่ป่าไม้ของประเทศลดลงอย่างต่อเนื่อง การจะรักษาสมดุลของระบบนิเวศและเป็นฐานการ พัฒนาประเทศได้อย่างยั่งยืนได้จำเป็นต้องปลูกป่าทดแทนขึ้น  เพื่อฟื้นฟูความอุดมสมบูรณ์ของความ หลากหลายทางชีวภาพ สิ่งแวดล้อมที่มนุษย์สร้างขึ้น :  แหล่งศิลปวัฒนธรรมที่สําคัญหลายแห่งถูกบุกรุก  ทําลายจนอยู่ในสภาพเสื่อมโทรม ตามปกติ ความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อมศิลปกรรม เกิดจากปัจจัยหลัก 2  ประการ คือ         - การกระทําของปรากฏการณ์ธรรมชาติ เช่น ฝน (กรด) ความร้อนจากแสงแดด และแผ่นดินไหว เป็นต้น         - การกระทําของมนุษย์ที่ทําลายร่องรอยทาง ประวัติศาสตร์หรือแม้แต่การปฏิสังขรณ์อย่างไม่ถูกวิธีในปัจจุบันสิ่งแวดล้อมศิลปกรรมที่สําคัญ หลายแห่งกําลังถูกบุกรุกทําลายและอยู่ในสภาพเสื่อมโทรม เช่น การบุกรุกบริเวณพื้นที่อันเป็นที่ตั้งของเมืองเชียงขวง(บริเวณป่าโนนขัวหลวง บ้านจานหมู่ 4) อันเป็นเมืองโบราณเป็นประตูเมืองที่ 7 ของอาณาจักรเมืองร้อยเอ็ดแต่โบราณ ณ กาล

แนวโน้มการเปลี่ยนแปลงที่มีผลต่อทุนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม          ปัจจุบันทุนทางทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของไทยลดและเสื่อมโทรมลงจนอาจไม่สามารถใช้เป็นฐานในการพัฒนาที่ยั่งยืนได้เช่นนี้ทุนดังกล่าวกําลังได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงในรูปแบบต่าง ๆ ที่มีแนวโน้มที่จะเกิดขึ้น ซึ่งจะต้องมีการเตรียมความพร้อมและรู้จักนํามาใช้ประโยชน์เพื่อให้เกิดการพัฒนาที่ยั่งยืนแนวโน้มบริบทการเปลี่ยนแปลงดังกล่าว ได้แก่        1.  การรวมตัวของกลุ่มเศรษฐกิจและการเปลี่ยนแปลงในตลาดเงินของโลก         2. ความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี        3. การเปลี่ยนแปลงมิติทางด้านสังคมและโครงสร้างประชากร        4.  บริบทการเปลี่ยนแปลงด้านสิ่งแวดล้อม         5.  การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการบริโภค

บทบาทของภาคีการพัฒนาและผู้มีส่วนร่วม           ทุกคนในสังคมต่างได้รับผลกระทบและเป็นผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจากการเปลี่ยนแปลงของทุน    ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมด้วยกันทั้งสิ้น ดังนั้นเพื่อให้ผลของการพัฒนาทุนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมสามารถตอบสนองวัตถุประสงค์ร่วมกัน (Core Purpose) ในการมุ่งสู่การพัฒนาที่สมดุลบนพื้นฐานของการจัดการความหลากหลายทางชีวภาพให้ยั่งยืนแล้วจําเป็นต้องสร้างกลไกการมีส่วนร่วมตลอด กระบวน การพัฒนาภายใต้หลักธรรมาภิบาลตามบทบาทหน้าที่ที่แตกต่างกันไปองค์กรชุมชน  และประชาชนนับเป็นภาคีที่อยู่ใกล้ชิดและได้รับผลประโยชน์หรือผลกระทบจากความเปลี่ยนแปลงของทุนทรัพยากรธรรมชาติ ความหลากหลายทาง ชีวภาพ และสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นอันเป็นฐานของชีวิตโดยตรง ดังนั้น จึงต้องเข้าใจถึงผลประโยชน์ที่ยั่งยืนของความหลากหลายทางชีวภาพ โดยมีส่วนร่วมตลอดกระบวนการพัฒนา สร้างความเข้มแข็ง โดยการสร้างประชาคมและเครือข่ายในระดับพื้นที่ การถ่ายทอดและยกระดับภูมิปัญญาท้องถิ่นในการจัดการร่วมกับความรู้สมัยใหม่และมีแผนการจัดการร่วมกันภายใต้การยอมรับในสิทธิการใช้ประโยชน์และบริหารจัดการที่ยุติธรรม และมีความชัดเจนในความเป็นเจ้าของสิทธิหรือทรัพย์สินของรัฐและคนไทย   ทุกคน(แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 10)           เพื่อให้เกิดการพัฒนาที่สมดุล และยั่งยืนการทํางานของภาคีการพัฒนาทั้งระบบจะต้อง สอดคล้องกัน และมีความต่อเนื่อง หากกลไกทํางานแยกส่วนเหมือนในอดีตที่ผ่านมา โดยที่เป้าหมาย การดําเนินการไม่สอดคล้องกัน จะนําไปสู่ความขัดแย้งของผลประโยชน์และทรัพยากรความหลากหลายทางชีวภาพจะเสื่อมโทรม หรือตกไปอยู่ในกรรมสิทธิ์บุคคลบางกลุ่ม  ดังนั้น ประชาชนในเขตพื้นที่ตำบลทุ่งเขาหลวง จึงได้รวมตัวกันจัดตั้ง  “สมาคมอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อมทุ่งเขาหลวง” ขึ้น

กลับหน้าแรก

<<ตำนานการบุกรุกดอนยางเหี้ยน(นางเฮี้ยน)>>